Zoete koek & speculatie

Genomineerd voor de Eureka-Wetenschapsprijs 2005

‘Kaneel is gevaarlijk voor zwangeren’ (NRC Handelsblad, april 2002). ‘Veel koffie vergroot kans op doodgeboren kind’ (Volkskrant, februari 2002). ‘Minimale hoeveelheid pcb tast mannelijk zaad aan’ (Trouw, augustus 2002). ‘Blindheid mogelijk door aaien hond’ (Volkskrant, april 2003). ‘Werkstress verhoogt kans op infecties’ (De Standaard, januari 2003).
Wetenschappelijk nieuws haalt, zoveel is duidelijk, makkelijk de krant. Te makkelijk, misschien wel. Ook veel journalisten denken al gauw dat nieuws uit de universiteit betrouwbaarder is dan ander nieuws, maar eigenlijk is het tegendeel het geval. Wetenschappelijke nieuwtjes zijn eigenlijk, juist omdat ze wetenschappelijk zijn, niet meer dan proefballonnetjes waarover nog eens flink gediscussieerd moet worden — en heel wat proefballonnetjes kunnen zelfs de eerste toets der kritiek niet doorstaan.
In Zoete koek & speculatie biedt wetenschapsjournalist Hans van Maanen u weer wat scherpe naalden en spelden om al die ballonnetjes direct door te kunnen prikken. Kaneel is zelfs niet verdacht, koffie is altijd de gebeten hond, en dat proefschrift over stress en verkoudheid is al helemaal dubieus.
Enkele langere artikelen, onder meer over de abominabele voorlichting bij het bevolkingsonderzoek naar borstkanker, over de Franse paradox en natuurlijk over homeopathie, completeren deze nieuwe bundel over de ‘rafelranden van de wetenschap’.

Uitgeverij Contact, Amsterdam/Antwerpen.
Eerste druk maart 2004.
ISBN 90-254-1817-1. Verkoopprijs 14,90 euro.
Herfst 2005 verscheen bij Pandora een pocket-uitgave van het boek:

Inhoud

Soepriem
Zemelen en wetenschap
Eet minder hotdogs
Vis, vrouwen!
Ooit zo zoutloos gegeten?
Blaasvitamine
Je echte leeftijd
Koek en speculatie
Ozon bedreigt baby’s
Koffie op bed
Koffie en dode kinderen
Borrelpraat en koffiedik
PCB's voor een zoon
Veel PCB, weinig zaad?
Luier bedreigt kwaliteit man
Uitkijken met capuchons
Klaar, over!
Geitjes voeren
Hondjes aaien
Agressief van televisie
Naalden en stigma’s
Weer en wond
Nooit meer uitslapen
Borstkanker en beha

Valse voorlichting over bevolkingsonderzoek
Hormoontherapie: terug bij Af
E-mail voor oma
Stress en verkoudheid
De Franse paradox is er geen
Mager, al te mager

Vaker scheren, heren!
Gezonde Belgen
Magere Hein heeft weinig vat
Met roken moet je jong beginnen
Sharon Stone verpest de jeugd
Chocoladesigaretten
Een, twee, veel
Hemoglobine maakt een man oud
Lichte vrouwen, zwaar onderzoek
Darwins wespentaille
Herkent een vader zijn kinderen?
Oude knar scheelt een stuk
Vrouw en paard

400 in 3300
Langere dagen door broeikas
De knal van 2880
Acht jongens te veel
Minder doden door voetbal
Vrijdag de dertiende
Struikelen over de voetnoten
Sterren maken ongelukken
Astrologie voor gevorderden
Wat is homeopathie?

Eet minder hotdogs

De conclusie van het wetenschappelijke artikel is duidelijk: ‘Veelvuldig eten van verwerkt vlees kan de kans op diabetes verhogen.’ Voor journalisten deed onderzoeker Frank Hu van de Harvard-universiteit er, begin maart 2002, nog een schepje bovenop. ‘Mensen moeten minder verwerkt vlees eten. We vinden niet dat hotdogs verboden moeten worden, het gaat om matigheid.’ Het onderzoek waarop Hu zijn aanbeveling baseert, werd uitgevoerd door Rob van Dam van het RIVM in Bilthoven, samen met collega’s van Harvard.

Aan het onderzoek deden 42 500 gezonde mannen — ‘mannen’ dus, niet ‘mensen’ — mee. Zij werden twaalf jaar gevolgd, en vulden driemaal, in 1986, in 1990 en in 1994, uitgebreide vragenlijsten in, onder meer over wat ze in de vier jaar daarvoor hadden gegeten. Volgens de onderzoekers konden de mannen zich die vier jaren prima herinneren, al leveren ze daar geen bewijs voor.

Vervolgens werd gekeken hoeveel van de mannen suikerziekte hadden gekregen, en dat brachten de onderzoekers in verband met het eetpatroon, in het bijzonder met de gewoonte verwerkt vlees (worst, hotdogs, bacon, salami) te eten.

Bij mannen die vijf keer per maand of vaker worst en dergelijke aten, kwam naar verhouding ongeveer tweemaal zo veel diabetes voor als bij mannen die zich minder dan eens per maand hieraan vergrepen. Maar omdat mannen die veel vlees eten ook in het algemeen vetter eten, minder bewegen en meer roken, moet daarmee rekening worden gehouden. Dan blijft er direct weinig over: in de groep worstminnaars kwam nu minder dan de helft meer diabetes voor dan in een vergelijkbare groep worstmijders. Voor biefstuk, voor kip en zelfs voor vet was er geen verschil tussen mannen die veel en mannen die weinig worst aten. In de tabel staat het netjes samengevat (tien manjaar is tien man een jaar gevolgd, of een man tien jaar).

Een verhoging van het risico met vijftig procent wordt over het algemeen door epidemiologen niet serieus genomen — behalve natuurlijk als het hun eigen stokpaardje betreft. Pas vanaf een risicoverhoging met honderd procent wordt het de moeite waard te luisteren. Bovendien is zelfs deze toename nog dubieus. Mensen die minder dan eenmaal per maand verwerkt vlees eten, zijn waarschijnlijk vegetariër, dus toch al moeilijk te vergelijken met gewone mensen. Uit de tabellen blijkt dat mannen die eens per week worst aten, uiteindelijk minder kans op diabetes hadden dan mannen die eens per maand worst aten. Dat is raar, maar daar zwijgen de onderzoekers over.

De kans op diabetes is, ook voor middelbare mannen, nog steeds niet zo heel groot, dus ook wat dat betreft is er niet zoveel reden voor zorg. Bij de worstmijders kregen jaarlijks ruwweg twee van de duizend mannen diabetes, bij de worstminnaars drie. Dus als duizend mannen in plaats van bijna elke dag worst voortaan nooit meer worst eten, zal elk jaar één geval van diabetes worden voorkomen. ‘Het gaat om matigheid,’ zei onderzoeker Hu al. En het gaat om oorzaak en gevolg: die relatie kan in dit soort onderzoek niet vastgesteld worden.

Waarom Hu voor de journalisten hotdogs uitkoos als doelwit, is in wetenschappelijk opzicht raadselachtig: juist daarbij was de toename in diabetesrisico statistisch niet doorslaggevend (26 procent).

Het heeft vast te maken met de kruistocht die vanuit Harvard en het RIVM wordt gevoerd tegen het westerse dieet. Men lijkt er daar van overtuigd dat dit niets dan narigheid in het algemeen en hart- en vaatziekten in het bijzonder brengt, en men produceert een stroom artikelen om dat te bevestigen. Dat komt fraai tot uitdrukking in de voetnoten: zeventien van de vijftig literatuurverwijzingen zijn naar eigen werk, hetzij uit Harvard, hetzij uit het RIVM. Tekenend, en erg onbescheiden.

Hondjes aaien

Preventief ruimen dan maar? ‘Blindheid mogelijk door aaien hond’, kopte de Volkskrant op 23 april 2003. ‘Het aaien van een hond die besmet is met de zogenoemde spoelworm, kan blindheid bij mensen veroorzaken,’ begon het bericht, waarbij de krant zich beriep op maar liefst twee bronnen, het Algemeen Nederlands Persbureau en Agence France Presse. Die hadden het weer van het blad New scientist, maar of iemand ergens in de keten de oorspronkelijke wetenschap erbij heeft gepakt, moet ernstig worden betwijfeld. Hoe heet dat hilarische gezelschapsspel ook weer, waarbij iedereen op zijn beurt een zinnetje hoort en moet doorgeven? Wetenschapsjournalistiek?

Eerst het perspectief. Veel honden, vooral pups, hebben last van spoelwormen. Vrouwtjeswormen maken eitjes, die eitjes gaan met de poep mee. Na een paar weken ontwikkelen zich in die eitjes larven en worden de eitjes besmettelijk voor mensen. Sommige hondenbezitters laten hun honden poepen op plaatsen waar kinderen spelen, zodat ook kinderen de eitjes kunnen oppikken. In het lichaam ontwikkelen de larven zich verder. Vijf tot tien procent van de Nederlanders heeft wel eens een worm onder de leden gehad, meestal zonder het te merken. De rondtrekkende larven worden vrij snel onschadelijk gemaakt, maar het kan inderdaad gebeuren dat een larf in het oog terechtkomt en daar een netvliesbeschadiging veroorzaakt die tot blindheid kan leiden. In heel Nederland gebeurt dat ongeveer eenmaal per jaar. Blindheid door een worminfectie is dus mogelijk, maar wel erg zeldzaam.

De krant schrijft verder: ‘Britse wetenschappers hebben na onderzoek bij zeventig honden vastgesteld dat een kwart enkele tientallen larven in de vacht had. Die kunnen door simpelweg aaien van de hond op de mens worden overgebracht.’ De wetenschappers vonden uiteraard eitjes en geen larven in de vacht, maar goed, een krant kan niet alles weten. Waren het wel zeventig honden?

Toch maar eens terug naar de bron, naar het wetenschappelijke artikel van de Britse onderzoekers. Zij blijken hun onderzoek gedaan te hebben door plukjes haar van honden te knippen en die te bekijken. ‘Eitjes werden aangetroffen in 15 van de 60 (25 procent) onderzochte honden. In totaal werden 71 eitjes gevonden, waarvan drie (4,2 procent) besmettelijk waren.’ De rest van de eitjes stond op het punt besmettelijk te worden (23,9 procent), was levensvatbaar (50,7 procent) of dood. Uit een bijgevoegde tabel blijkt dat bijna het hele probleem wordt veroorzaakt door de enige puppy die de dierenartsen onderzochten, maar dat zeggen ze niet hardop.En er is nog een klein, laatste detail. De onderzoekers schrijven: ‘Haar werd geknipt van de streek rond de anus, de achterpoten en de onderkant van de staart.’ Ik ben geen hondenliefhebber, maar is dat werkelijk de plek die mensen kiezen als ze zo’n beest simpelweg aaien?

Alsof we nog niet genoeg aan ons hoofd hebben. Van zestig honden blijken er drie een besmettelijk eitje aan hun konthaar te hebben hangen, en er wordt al gewaarschuwd dat we van aaien blind kunnen worden. Hou toch op.