Vuile was

Een lijst met fouten, omissies en blunders die inmiddels in mijn boeken zijn gevonden, plus hier en daar wat aanvullingen, verbeteringen en verduidelijkingen. Wie er nog meer weet, moet het mij stellig laten weten. Kleine grammaticale fouten, vergeten aanhalingstekens en dat soort dingen noem ik hier niet.

Laatst gewijzigd: mei 2008 (7 op de schaal van Richter)

Archimedes, Newton, Murphy

Pagina 36 in het midden:
Bij de reeks eenheden staat dat 1 at = 0,08 Pa. Waarom dat er staat, is Fons Alkemade, en mij inmiddels ook, 'een raadsel'. Ten eerste moet dat 98 065,5 Pa zijn, en ten tweede is misschien onduidelijk dat het hier om de eerder genoemde technische atmosfeer gaat. De 'normale' atmosfeer (symbool: atm) is 101 325 Pa.

Pagina 55 laatste regel:
Fons Alkemade zag ook dat er een kwadraattekentje is weggevallen achter de v. Hier lastig weer te geven, maar het moet dus zijn: p + rgh + (1/2)rv² is constant.

Pagina 96 bovenin:
Een raar ongerechtigheidje is het 3/4-tekentje dat onder de 4 van 1:4 bungelt. En de gebruikelijke afkorting voor de British Association for the Advancement of Science is niet BAAA, maar BAAS of kortweg BA. Alweer met dank aan Fons Alkemade!

Pagina 138 in het midden
De kortste formulering van de logaritme is altijd lastig. De mijne was ook niet ideaal. Wat vindt u van: 'de logaritme is een maat voor het aantal cijfers van een getal: log 10 = 1, log 100 = 2, log 1000 = 3. Preciezer gezegd geeft de logaritme van x aan tot welke macht we 10 moeten verheffen om x te krijgen.'

Zoete koek en speculatie

Pagina 112 onder het midden:
Ook bij vrouwen tussen de veertig en vijfenveertig is angst voor de dood niet nodig: 29 van de 30 vrouwen overleven deze periode. En niet 299 van de 300, zoals in het boek staat.

Echte mannen willen niet naar Mars

Pagina 192 onderaan:
Er staat dat ik het 'onthutsend' vind dat Frank van Kolfschooten zowel aan het boek van Köbben en Tromp heeft meegewerkt als een positieve recensie erover schreef voor de NRC. 'Nu wil het geval,' schreven Köbben en Tromp namelijk in hun ingezonden brief, 'dat dezelfde Van Kolfschooten ons boek in een vroeg stadium, nog als typescript, heeft ontvangen en gelezen, uitvoerig erover met ons van gedachten heeft gewisseld, en er een lang en positief stuk over geschreven heeft in NRC-Handelsblad. Van hem geen woord van kritiek over de desbetreffende passage.'
Het lag iets anders: Van Kolfschooten kreeg niet het typescript, zegt hij, maar een drukproef ter voorbereiding van een gesprek met de twee onderzoekers toen het boek aanstaande was. Van gedachtewisseling in een vroeg stadium was geen sprake. En zijn artikel (in NRC-Handelsblad van 6 maart 1999: 'Niet in het straatje') bevatte geen oordeel -- positief of negatief -- over het boek omdat het geen recensie was maar de weerslag dat gesprek.
Van Kolfschooten was dus, anders dan Köbben en Tromp suggereren, in het geheel geen getuige à décharge. Dat is ook onthutsend...

Pagina 173 en 206:
Ronald Plasterks vrees is bewaarheid: Astrid van Tubergen mocht op 27 september 2002 aan de Universiteit Maastricht promoveren op het proefschrift Improvement by movement: a study on therapeutic aspects and outcome assessment in ankylosing spondylitis. Het door mij besproken artikel is in haar dissertatie opgenomen als hoofdstuk 4.

Pagina 114:
Ik blijf me afvragen of ik niet een onrechtvaardige greep heb gedaan toen ik de tabellen van de Consumentengids narekende. Een nieuw steekproefje dus, uit de Consumentengids van november 2002. Daarin worden onder meer televisies getest, met de volgende tabel (u kent het principe: redelijk = 3, red./goed = 3,5, goed = 4 enzovoort):

Philips en Sony krijgen van de Consumentengids het etiket 'Beste koop', terwijl JVC als 'Voordelige keus' wordt bestempeld. Grundig heeft het nakijken.
Hier is de correcte, uitgewerkte tabel:

Grundig zit, net als Philips, boven de 4 en moet dus stellig het predikaat 'goed' krijgen. Ook als de twee nogal ridicule wegingen van 5 procent worden weggelaten, blijft Grundig gemakkelijk op de tweede plaats (al zou men, met een verschil van 0,025 punten, ook kunnen overwegen ze gelijk te laten eindigen). Waarbij nog komt dat de kleurentelevisie van Grundig 100 euro goedkoper is dan Philips, en dus eerder het predikaat 'Beste koop' zou hebben verdiend.
Verder bladerend bleek dat ookvan de andere tabellen weer weinig deugde, dus ik heb het maar weer eens aangekaart in mijn rubriek 'Dubieus' in het Parool van 8 november 2002.

Pagina 34:
Ad Vingerhoets wees mij, in een heel ander verband, op een misser rond de HPA-as: die gaf ik als 'hypothalamus, schildklier en bijnier'. Een rare fout; het moet natuurlijk zijn 'hypothalamus, hypofyse, bijnier'. Ooit heeft zich bij mij het idee genesteld dat pituitary schildklier is, ook al wist ik tegelijkertijd dat thyroid schildklier is -- eenmaal te weinig nagedacht, zo komen misvattingen in de wereld...
Ook in de zin daarop is het dus de hypofyse die groeihormoon maakt.

7 op de schaal van Richter en andere getallen

Pagina 20, Autobanden:
De datum in het DOT-getal was tot 2000 opgebouwd uit twee cijfers voor de week en een cijfer voor het jaar, maar voor de eenentwintigste eeuw is men overgegaan op twee cijfers voor de week en twee cijfers voor het jaar, zo vult A. Bouman uit Alphen aan Rijn aan. '3003' duidt dus op de vierde week van juli 2003. In de jaren negentig werd verwarring tussen bijvoorbeeld 1993 en 1983 voorkomen door een klein driehoekje achter de datumcode te zetten.

Pagina 28, Benzine:
Benzine ontploft niet, maar verbrandt -- weliswaar heel snel, maar toch geleidelijk. Ontploffingen zou de motor niet overleven, zo wijst Bouman mij alweer terecht terecht. 'Opnamen gemaakt met een zeer snelle camera tonen duidelijk aan dat de door de bougie ingeleide verbranding van het mengsel zich op ordelijke wijze voortplant, zodat het hele mengsel goed verbrand wordt,' zo schrijft hij.
Bovendien wordt bij het viertaktproces door de verbranding de zuiger niet omhoog geduwd, maar juist omlaag. Inlaatslag, compressieslag,arbeidslag, uitlaatslag, zo gaat het, en bij de arbeidslag staat de zuiger bovenin en wordt dan door het verbranden van het benzine-luchtmengsel met kracht naar beneden geduwd.

Pagina 92, Geluid:
In de tabel gebruik ik de term 'vermeerderd'; die heb ik waarschijnlijk zelf bedacht. Kenners spreken van 'overmatig' of 'vergroot'.
De tabel is hoe dan ook wat ingewikkeld voor huishoudelijk gebruik. Laten we het, met dank aan Coos den Tonkelaar, hierop houden:

Noten kunnen verhoogd en verlaagd worden: een g die een halve toon verhoogd wordt heet een gis, een g die een halve toon verlaagd wordt een ges. Een kleine terts is een terts die met een halve toon verlaagd is (in de tabel dus c-es), en zo zijn er meer intervallen te maken die klein of groot, verminderd of overmatig heten.
Het septime (van c naar b) heb ik in het boek iets te groot genomen: de twaalfdemachtswortel van 2^11 is 1,88775, en dat moet worden afgerond op 1,888 en niet 1,889.

Pagina 138, Kentekens:
En dan blijkt er ook nog een eendagskenteken te zijn ofwel een 'bewijs van weging', dat door een RDW-keuringsstation kan worden afgegeven voor voertuigen zonder geldig Nederlands kenteken -- hiermee kan dan naar een keuring worden gereden. Eendagskentekens hebben een enkele letter, per keuringsstation verschillend, gevolgd door tweemaal twee cijfers. Dus bijvoorbeeld X-69-64.
In de zomer van 2004 werd besloten dat het nieuwe kenteken, uit te geven als de RDW door huidige serie (12-AB-CD) heen is, zal worden gevormd volgens het schema 12-ABC-3. Omdat de combinaties met de beginletter B (01-BBB-1) zijn gereserveerd voor bedrijfswagens, die met C (01-CBB-1) voor het corps diplomatique en de letters D en F voor bromfietsen, is het eerste kenteken voor een personenauto 01-GBB-1. Begin oktober 2006 werd het eerste drieletterbord uitgegeven voor bedrijfswagens (01-VBB-1), op 19 mei 2008 het eerste voor personenauto's.

Klinkers worden overigens niet gebruikt voor gewone auto's. De M en de W zijn gereserveerd voor aanhangende voertuigen, en de Q valt ook af. Combinaties als NSB, LYK, GVD en TBS en combinaties met SS en SD worden evenmin uitgegeven. Maar tegen PSV en KPN en RDW is geen bezwaar, aldus de RDW.
Met het nieuwe schema kan de RDW zo’n zes jaar vooruit, daarna komen 1-ABC-23, AB-123-C en A-123-BC aan de beurt.

Pagina 146, Kompas:
De declinatie in Nederland bedraagt in 2004 vrijwel 0 graden. Doordat de aardkern iets langzamer roteert dan de aardkorst, verschuift het veld ongeveer anderhalve graad per decennium, zo blijkt uit dit grafiekje van het KNMI.

Pagina 172, Morse:
Er staat dat er tegenwoordig geen SOS'en meer klinken omdat op 1 februari 1999 de laatste morseboodschap werd verzonden. Dat is zo kort geformuleerd dat het weer waar wordt. Er klinkt inderdaad officieel geen morse meer. Maar morse wordt nog steeds wel gebruikt, bijvoorbeeld om korte boodschappen tussen schepen uit te wisselen tijdens riskante ondernemingen, zoals het in volle zee overgeven van gevaarlijke stoffen. Dan worden meestal seinlampen gebruikt in plaats van radiosignalen, ook al omdat daarbij niets afgeluisterd kan worden.
Ook zendamateurs gebruiken nog wel morse.

Pagina 173, Motoren:
Ook hier ontploft het benzinemengsel in plaats van te verbranden.

Pagina 197, Paspoort:
Een merkwaardige fout waar Ruud van Marion mij ook op wees: op het paspoort staat wel degelijk het sofinummer, nu opgevoerd als 'pers.nummer'. Het nummer wordt herhaald op de laatste posities van de tweede regel. Raar dat ik dat niet even gecontroleerd heb bij de nieuwe druk. De bewering van de Belastingdienst Amsterdam dat het sofinummer niet openbaar is en onder de geheimhoudingsplicht van de dienst valt (p. 222), moet nu ook met een korrel zout worden genomen.

Pagina 200, Radio:
De zenderindeling per 1 juni 2003 is in Zuid-Nederland toch weer net iets anders geworden dan aangekondigd: een voorziene frequentieruil tussen Radio 1, Radio 3 en een regionale zender ging niet door. Hieronder de nieuwe tabel, op gezag van Nozema.

Naast Radio 2 heeft ook Radio 4 twee steunzenders gekregen, in Eys (Limburg) op 97,2 MHz en in Philippine (Zeeland) op 97,8 MHz.

Pagina 212, Schepen:
Eveneens van Ruud van Marion de opmerking dat schepen de laatste tijd wel degelijk weer groter worden. Niet alleen tankers, maar ook passagiersschepen. Enkele jaren geleden werd begonnen aan de bouw van de Queen Mary 2, die 150 000 brutoregisterton moet gaan meten, ruim tweemaal zoveel als de France. Het schip moet in de zomer van 2004 dienst gaan doen op de dienst Southampton-New York. Daarnaast zijn er enkele cruiseschepen in aanbouw met meer waterverplaatsing dan de Queen Elisabeth.

Pagina 216, Schroeven en spijkers:
Er staat aan het eind van de tweede alinea dat een schroef 3/4-8 dus 1,8 millimeter lang was -- dat moet 1,9 centimeter zijn: 0,75 duim is 19,05 millimeter.

Pagina 232, Temperatuur:
Om van Fahrenheit naar Celsius te gaan moet 32 worden afgetrokken waarna de uitkomst met 5/9 wordt vermenigvuldigd. Veel sneller, en redelijk nauwkeurig, is om er niet 32 maar 30 af te trekken, en dan te halveren. Het scheelt af en toe een graad, maar meer ook niet. Zeker voor weersverwachtingen voldoet deze snelle methode prima.

Pagina 243, Tweede Kamer:
Nog een rekenfoutje ontdekt door rekenwonder A. Bouman (niet cynisch bedoeld: hij kan echt uit het hoofd derdemachtswortels uit getallen van vijftien cijfers trekken: 'Wat ik met dit talent aan moet weet niemand, ikzelf ook niet. Maar ik kan het nu eenmaal,' schrijft hij zelf).
Aan het slot vertoon ik hoe de zetels worden verdeeld bij lijstcombinaties. Ik schrijf dat ik door 19 deel, maar deel door 20. Het moet zo.
'GL + SP hebben samen 1.222.139 stemmen voor 19 zetels, de combinatiekiesdeler is dus 64.270,47. GL heeft daarmee recht op 660.692 : 64.270,47 = 10,28 zetels en SP op 560.447: 64.270,47 = 8,72. Samen zijn dat 18 zetels, er is dus een restzetel te verdelen. De toewijzing daarvan gaar niet volgens de grootste gemiddelden, maar volgens de grootste overschotten -- de hoogste cijfers achter de komma. Dat is hier SP, die krijgt de restzetel.'
Voor CU + SGP klopt de berekening wel.

Encyclopedie van misvattingen

(zie ook de echte Misvattingen-site!)

Door een opmerkelijke misgreep van de uitgever staat er opeens weer in de laatste druk (november 2006) dat ik wetenschapsjournalist bij Het Parool ben...

Pagina 30, Big Ben:
De Big Ben, de klok van het Londense parlementsgebouw, weegt niet 13.195 kilogram, zoals ik schreef, maar 13.761,54 kilogram (13 ton, 10 cwt, 99 lbs).
Zie het nieuwe lemma.

Pagina 37, Manila:
Onjuist is mijn bewering dat niet Manila, maar Quezon City de hoofdstad van de Filippijnen is. Het is echt Manila.
Quezon City werd de hoofdstad van de Filippijnen op 17 juni 1947, en de regeringsgebouwen staan daar ook, maar Ferdinand Marcos bepaalde op 24 juni 1976 dat de hoofdstad zou worden verplaatst naar Manila.
Gevoelig ligt de kwestie nog wel. In maart 2002 diende Nanette Castelo-Daza, afgevaardigde van Quezon City, een wetsvoorstel in om Quezon City toch weer hoofdstad te maken. Dat verdween al snel in een la van een commissie; in oktober 2004 probeerde ze het nog eens.
Zie het nieuwe lemma.

Pagina 88, Hitlers Blitzkrieg:
Er staat dat Hitler zijn vaderschap van de term 'Blitzkrieg' op 8 november 1944 ontkende. Dat moet, zoals Peter Cambier opmerkt, 8 november 1941 zijn - in november 1944 stonden de Russische legers al in Polen (M. Domarus: Hitler, Reden und Deklamationen 1932-1945. Würzburg 1962).

Pagina 94, Neil Armstrongs 'small step':
Eduard Klap stuurde mij een kopie uit het boek Chariots for Apollo: The untold story behind the race to the moon van Charles Pellegrino en Joshua Stoff (New York: 1985), waarin Neil Armstrong, waarschijnlijk voor het eerst, zijn eigen woorden van de grammofoonplaat terughoort.
No matter how many times he played the record, and no matter at what speed, there was no 'a' before the word 'man'.
'But there must be an a,' Armstrong insisted. 'I rehearsed it that way. I meant it to be that way. And I'm sure I said it that way.' ... Armstrong sighed. 'Damn, I really did it. I blew the first words on the moon, didn't I?'
Het ziet ernaar uit dat Armstrong vanaf dat moment de historie heeft herschreven.

Klap wijst er ook op dat de laatste man op de maan, Eugene Cernan, zijn fameuze woorden 'Let's get this mother out of here' niet zei direct na het instappen, maar pal voor het vertrek. Tussen instappen en vertrek lagen ruim zeventien uur.
Zie het nieuwe lemma.

Pagina 166, bier, wijn en venijn:
Hans Kalshoven wees op een rare fout in het Duitse gezegde. Ik schreef: 'Bier auf Wein das lass sein, Wein auf Bier das rat' ich ihr'. Dat laatste moet natuurlijk zijn '... das rat' ich dir', en de variant '... lass das sein' wordt vaker gebezigd dan de mijne. Dus: 'Bier auf Wein lass das sein, Wein auf Bier das rat' ich dir!'

Pagina 179: de morning-afterpil werkt prima:
Wat er staat, is inmiddels wel wat achterhaald. Wie binnen vijf dagen 1,5 milligram levonorgestrel neemt, wordt met een waarschijnlijkheid van 98,5 procent niet zwanger. Wie er eerder bij is, heeft vast een nog hogere kans (Huisarts en wetenschap, oktober 2004, p. 526).
Verder wordt nog steeds gewerkt aan een morning-afterpil met mifepriston. In een dosis van 600 milligram is dit middel zelfs na vijf dagen nog afdoende. Maar die klap is wel erg zwaar, waarschijnlijk is 50 of zelfs 10 milligram ook voldoende - daarnaar loopt nog onderzoek.
Het morning-afterspiraaltje is overigens ook zeer betrouwbaar: het hoeft niet altijd een pil te zijn

Pagina 229, de maan draait om de aarde:
Halverwege de pagina geef ik tussen haakjes de absolute waarden van de aantrekkingskrachten, maar die kloppen niet, merkte prof. Gustaaf Cornelis op: de aarde trekt aan de maan met een kracht van 4,4 x 10¹⁸ newton, de zon met 9,3 x 10¹⁸ newton -- dus wel (ruim) een factor 2, maar zonder rekenfout is toch beter.

Hier is trouwens een mooie nieuwe grafische misvatting. Een van de beroemdste platen van de Amerikaanse maanvluchten is 'Earthrise': de foto die door de bemanning van de Apollo-8 werd genomen van de 'opgaande aarde'. Volgens sommigen was dit de plaat die mensen pas echt deed beseffen hoe klein en nietig de aarde was, en hoe zuinig ze erop moesten zijn, maar dat doet er nu niet toe.

Pagina 237, De kompasnaald wijst naar het noorden:
De declinatie in Nederland bedraagt in 2004 vrijwel 0 graden. Doordat de aardkern iets langzamer roteert dan de aardkorst, verschuift het veldpatroon ongeveer anderhalve graad per decennium, en inmiddels ligt Nederland zowat op de 'agoon', de lijn waar de kompasnaald geen afwijking heeft ten opzichte van het geografische noorden.

(De meeste volgende wijzigingen en aanvullingen hebben hun weg gevonden naar de nieuwe, vijfde druk (2003). Daarin is ook, 'op veler verzoek' zoals het heet, een alfabetisch register opgenomen.)

Pagina 40, Diogenes:
Er staat dat Diogenes vond dat mensen moesten leven 'schaamteloos gelijk een hond -- vandaar dat zijn leer al snel 'cynisch' heette: kuoon is Grieks voor hond'. Dat is hoe de Winkler Prins het uitlegt. Maar het Etymologisch Woordenboek van Van Dale en de Oxford English Dictionary en nog een paar andere handboeken geven een andere lezing. De aanduiding komt van het instituut waar de Diogenes onderwees, Kunosarges, en dat het Griekse kunikos ook 'honds' betekent, was een voor de tegenstanders van Diogenes prettige bijkomstigheid. De naam van de school betekent 'witte hond' en verwijst volgens de meeste geleerden naar een scène uit de avonturen van Hercules.
Over de kwestie of Diogenes werkelijk in een ton, een amfora of een tobbe leefde waren de Romeinse historici (Juvenalis, Lucianus en Seneca noemen Diogenes) het al niet eens.

Pagina 54, het haringkaken:
Bij het haringkaken, zo corrigeert Huib van Heel, gaan niet de complete ingewanden eruit. Kieuwen, hart en darmen worden verwijderd, maar de alvleesklier blijft zitten -- daaraan wordt een speciale rol toegeschreven. De sappen uit de alvleesklier zouden helpen bij het rijpen van de vis. Hetzelfde betoogde Martin Koopmans uit Boijl in NRC Handelsblad van 4 maart 2003 naar aanleiding van een artikel van Wouter Klootwijk in die krant.
Van Heel wijst nog op een voorval uit de jaren vijftig, waarbij heel wat Vlaardingse visliefhebbers een vreemde ziekte kregen, die later kon worden toegeschreven aan een parasitair wormpje in de kieuwen van de haring. Als de kieuwen niet onmiddellijk worden verwijderd, trekt het wormpje het visvlees in. De Vlaardingers aten haring die pas aan wal werd gekaakt, en werden prompt ziek. (Nederlands tijdschrift voor geneeskunde, jg. 104 (1960), p. 417-421). Het bedrog leidde tot Kamervragen en het einde van de echte groene haring -- voortaan moest de haring op zee meteen in het ijs.
Of de middeleeuwse kakers al van alle gevaren op de hoogte waren -- en of de werking van de alvleesklier niet een mythe is -- staat nog te bezien.

Pagina 82, over de huisjesmelkers:
'Ze stonden op hun beurt in het krijt bij hun hypotheekverstrekkers.' Daar maak ik een klassieke fout, zo schrijft Leo de Way: 'De hypotheekverstrekker is degene die het onroerend goed bezit en in onderpand geeft. Als hij geld wil lenen dan gééft hij hypotheek (het recht om het onderpand te verkopen om aan de financiële verplichtingen te laten voldoen) aan bijvoorbeeld een bank. De bank is dan hypotheeknemer.'

Pagina 117, korstmos is mos:
Er staat nogal achteloos dat de korstmos ontstaat uit de samenwerking van twee planten, maar een schimmel is geen plant maar een schimmel.

Pagina 123, niet met eb de zee in:
Van verschillende kanten hoorde ik dat de zee wel degelijk gevaarlijk is met eb -- muien en zo -- en dat Karel van het Reve (althans zijn zegsman Frederik H. te A.) nogal optimistisch was met die ene hand of die ene vinger die voldoende zou zijn om tegen de ebstroom in te zwemmen. Voor een schoolslag van vier kilometer per uur heb je toch wel twee handen nodig: met een enkele vinger kom je niet ver. Helemaal overtuigd ben ik nog niet -- misschien dat Frederik H. er nog eens op terug kan komen?

Pagina 162, spinazie, onderaan:
Als de onderzoekers de hoeveelheid ijzer in spinazie tienmaal te hoog schatten, zetten ze de komma een plaats te veel naar rechts, niet naar links.

Pagina 217, de berekening van de paasdatum:
In het 'wat wiskundiger geformuleerd' algoritme had bij stap f voor de duidelijkheid een extra voorwaarde kunnen staan:
Als f = 24 of als f = 25 en a = 11, dan f = f + 1.
Een lijst met de feestdagen van 2000 tot 2050 staat elders op deze site.

Pagina 225, de zon en de zomer:
In de laatste alinea staat het fout, schrijft Olaf Verheij, doordat in onze winter de zon dichterbij staat, zijn de temperatuurverschillen tussen de seizoenen op het noordelijk halfrond juist kleiner, en niet groter dan op het zuidelijk halfrond. Het scheelt een graad of vier, ruwweg.

Pagina 234, heet water bevriest eerder dan koud water:
Jacco Scheer, van Philips Nederland, meldde in 2002 dat hij van plan de hele zaak nog eens tot op de bodem uit te zoeken.

Pagina 251, de zwarte doos:
Van Olaf Verheij hoorde ik ook dat de werkelijke uitvinder van de zwarte doos de Australier David Warren is.

David Warren

Pagina 255, Oost-Indische inkt:
'Koolstof is een inert materiaal, reageert nergens op. Lost ook niet op. U bedoelde wellicht: 'water waarin koolstofpoeder gelijkmatig is verspreid',' corrigeert Douwe Brongers.

Pagina 257, het vaatje van de sint-bernard:
Een afdruk van deze fraaie lithografie van Barry (in het groot nog mooier...) kreeg ik van boekenrestaurateur / webontwikkelaar Cor Knops, die hem -- een dag nadat hij in de Limburger iets over Echt niet! had gelezen -- aantrof in een oud platenboek over zeeschepen van het Maritiem Museum in Rotterdam. Dat heeft de prent inmiddels geschonken aan het Museum voor natuurlijke historie in Bern.

Barry

Zoete koek & speculatie

Pagina 161 en 197:
Er staat dat Slavica Dodig en collega's het verband tussen allergie en geboortemaand uitzochten voor Slovenië. Dat is een pijnlijke vergissing: het was voor Kroatië.

Echt niet

Pagina 54 in het midden:
De commandant van de Bastille heette niet De Lumey, maar Bernard Jourdan De Launey.
Willem van der Marck, heer van Lumey, was de admiraal die 'in naam van Oranje' op 1 april 1572 Den Briel innam.

Pagina 121 in het midden:
Het woord 'krijt' komt niet van 'Kreta', maar van het Latijn 'terra creta', gezuiverde aarde.

Pagina 125:
Het meest gebruikte alarmsignaal in het begin van het telegrafietijd was CQD. Op de tweede internationale telegrafieconferentie in 1906 in Berlijn werd besloten het Duitse voorbeeld te volgen en voortaan SOS te gebruiken, omdat het gemakkelijk te tikken en onmiskenbaar was. 'De letters zelf betekenen niets, en het is volstrekt onjuist er rusten tussen te gebruiken,' aldus het Marconi jaarboek uit 1918.
Zie hier ook de opmerking over morse bij 7 op de schaal van Richter.

Voorkomen is duurder dan genezen

Pagina 68 bovenaan:
Er staat dat de kans op het hebben van baarmoederhalskanker bij een verdacht uitstrijkje niet meer is dan 1 op 800, dat moet zijn 1 op 1250. Dat zijn niet dertig, maar veertig schoolklassen vol. Een kans van een op duizend heeft u een eerlijke munt tienmaal achter elkaar op kop te laten komen.

Pagina 68 aan het eind van de een na laatste alinea:
Er staat: 'Anders gezegd, drie op de honderd vrouwen die altijd hebben meegedaan aan het screeningsprogramma overlijden desondanks aan baarmoederhalskanker.'
Dat moet zijn: 'Anders gezegd, drie op de honderd vrouwen die baarmoederhalskanker krijgen maar altijd hebben meegedaan aan het screeningsprogramma, overlijden daaraan desondanks.' Het gaat dus om vrouwen die meedoen, toch nog kanker krijgen, en toch nog overlijden.
In een recensie in het Nederlands tijdschrift voor geneeskunde werd mij enig 'creatief cijferwerk' voor de voeten geworpen, en ook elders vond men de cijfermatige onderbouwing af en toe wat snel, onnavolgbaar of twijfelachtig. Nogmaals, wie wat meer concrete voorbeelden heeft, is altijd welkom, dan kijk ik wat ik eraan kan doen.
In haar berekeningen ging Van Ballegooijen uit van 5 procent herhalingsuitstrijkjes. Het gemiddelde lag toen op 10 procent, dus dat was wat optimistisch, maar inmiddels is het aantal herhalingsuitstrijkjes gedaald tot slechts enkele procenten. Er worden door die terughoudendheid in doorsturen, opmerkelijk genoeg, weinig extra verdachte gevallen door gemist, aldus Van Ballegooijen.

Pagina 93, Hormonen na de overgang:
Het onderzoek is voortgegaan, en het ziet ernaar uit dat de kans op borstkanker door het gebruik van hormonen nog wat groter is dan men in 1999 dacht. Een studie uit The Lancet van 9 augustus 2003 kwam zelfs tot een verhoging van 66 procent na tien jaar gebruik bij vrouwen van vijftig en ouder -- van 1000 vrouwen die tien jaar lang combinatiepreparaten slikken, zullen er 19 daardoor borstkanker krijgen, zo bleek. Vergelijkbare cijfers waren naar voren gekomen bij een grote studie een jaar eerder, maar de slotzin van mijn hoofdstuk: 'Wie de kuur bevalt, vindt in de wetenschappelijke literatuur geen dwingende argumenten ermee te stoppen, wie het niet bevalt, geen dwingende argumenten ermee door te gaan', was in ieder geval wat optimistisch. De kans op borstkanker is groter, dus de afweging is ingewikkelder. Hoogleraar huisartsgeneeskunde Chris van Weel meent zelfs, in een commentaar in dezelfde Lancet, dat iedereen er maar meteen mee moet stoppen. In ieder geval kan men er gevoeglijk van uitgaan dat geleerden die nu nog hormoontherapie verdedigen, op de loonlijst staan van de farmaceutische industrie...

Uit de oude dokterstas

Pagina 24, aspirine:
De geschiedenis van het aspirientje is niet zo simpel als het lijkt, aldus historicus Walter Sneader. In een artikel in de BMJ van 23 december 2000 laat hij zien dat Felix Hoffmann ten onrechte alle eer krijgt. Het verhaal dat Hoffmann op zoek was naar een middel om de pijnen van zijn arme reumatische vader te verlichten, is er pas later bij verzonnen, waarschijnlijk met antisemitische motieven. In werkelijkheid deed Hoffmann gewoon wat hem gezegd werd door zijn baas, Arthur Eichengrün -- wie dus eigenlijk de eer van de uitvinding toekomt. Eichengrün had het trucje om acetylgroepen toe te voegen al eerder bij andere stoffen toegepast, en was ervan overtuigd dat het ook nu zou werken. De jonge Hoffmann voerde proeven uit, en maakte acetylsalicylzuur. Pas na enig aandringen van Eichengrün wilde Bayer de nieuwe stof wel testen, en in 1899 kwam die, onder de naam Aspirine, op de markt. Hoffmann heeft nooit beweerd dat hij het allemaal zelf bedacht heeft.

FC Algebra

Pagina 67 boven de eerste witregel:
De zin die begint met 'Toen Martina Navratilova en Chris Evert Lloyd weer eens tegenover elkaar stonden...' is een beetje onzin. Het gaat erom dat Navratilova de hele tijd aan kop stond in de onderlinge partijen: zij gaf de leiding niet uit handen ook al stonden ze in partijen steeds vrijwel gelijk. Als ze meer partijen had gewonnen dan Lloyd, was de conclusie logisch dat ze ook deze partij wel weer zou winnen.

Pagina 79, laatste zin van de tweede alinea:
Er staat: 'Op het gebruikelijke dartbord is, zoals gezegd, het maximum 42 en het minimum 26.'
Dat moet zijn: 'Op het gebruikelijke dartbord is het maximum zoals gezegd 42, en het minimum 22 (rond het cijfer 17).

Pagina 94 aan het eind van de tweede alinea:
Er staat: 'dertien'.
Dat moet zijn: 'dertig'.

Pagina 120 helemaal onderaan:
Er staat dat 'de formule korter te schrijven is als (m boven n).' Dat is wel heel kort, merkte Anton Geijer van de CSG Jan Arentz in Alkmaar terecht op: het moet zijn (m + n boven n). Het voorbeeld erna doet het goed: 5 + 3 = 8.

Pagina 122 en verder:
Waar sprake is van de 'rede' van een rekenkundige rij, moet natuurlijk steeds 'reden' staan. Au.

Pagina 150, over de juryrechtspraak:
In februari 2002 brak er een relletje uit rond het Olympisch kampioenschap kunstrijden, waarin het Franse jurylid het Canadese paar Salé-Pelletier zou hebben benadeeld. Allemaal onzin, schreef ik in twee artikelen in Het Parool.

Pagina 170, tabel 46:
Het lijkt alsof er niet over Elo's tabel kan worden geschreven zonder dat het misgaat.
Hier de tabel nog eens, met zowel een aantal verbeteringen aan Elo's kant als aan mijn kant. In 7 op de schaal van Richter staat het (hoop ik) wel goed, en op de Nationale Wiskundedagen op 1 februari 2003 heb ik het nog een keer uitgelegd...

Ook in de tekst, op pagina 171, moet dus iets verbeterd worden:
In de zin na de witregel staat over Elo's schrijffout dat zijn verwachting bij 88 procent loopt van 328 tot 344. Dat moet dus zijn van 329 tot 345.

Op pagina 157, tweede alinea, staat een minteken in plaats van een plusteken: de standaardafwijking van het verschil is de wortel uit de som van de kwadraten van de standaardafwijkingen (stelling van Pythagoras...).

In de nabespreking op pagina 184:
De derde wedstrijd van 24 augustus 1996 was tussen NAC en Sparta.

Het hart zit links en andere medische misvattingen

Pagina 14 zesde regel van boven:
Er staat: 'om zodoende een zekere intolerantie op te bouwen'.
Dat moet zijn: 'een zekere tolerantie'.

Pagina 30 onderaan de derde alinea:
De hersenen van de mens wegen niet anderhalve pond maar anderhalve kilo.

Pagina 91 tweede regel van boven:
Er staat 'hoe hoger de spanning', dat moet zijn 'hoe hoger de stroomsterkte'. Een klassieke fout...

Pagina 92 over 'Een kleine dosis radioactiviteit:
De ideeën van de stralingsbeschermers veranderen voortdurend, en mijn beschrijving van de problemen was niet geheel adequaat. Ik moet nog denken en lezen over een betere samenvatting.

Pagina 118 onderaan:
Het artikel van Niestijl Jansen e.a. is gepubliceerd in de Journal of allergy and clinical immunology, dl. 93 (1994), p. 446-456.

Pagina 120 laatste alinea:
Onderzoek om de bevindingen van Skakkebaek e.a. te bevestigen is op niets uitgelopen en er is achteraf veel kritiek op zijn werk gekomen. Met de kwaliteit van het sperma valt het allemaal wel mee, met die van het wetenschappelijk onderzoek in deze een stuk minder.

Het kerkhof van de wetenschap

Pagina 25, bovenaan:
Niet alleen op Mars ontdekte Lowell kanalen: ook op Mercurius kon hij ze duidelijk onderscheiden (P. Moore: Guinness astronomieboek, p. 39).

Pagina 26, bovenaan:
De foto is verkeerd afgedrukt en moet een kwart slag tegen de klok in gedraaid worden.

Pagina 39, staatje:
In het Trias kwamen niet de eerste zoogdieren, zoals er staat, maar de eerste dinosauriërs.

Pagina 131, onderaan:
Er is discussie mogelijk over de vraag of het vermoeden van Goldbach een onbewijsbare stelling is zoals door Gödel bedoeld. Volgens sommigen is dit onzin en is het vermoeden eenvoudig nog niet bewezen of weerlegd, volgens anderen zou men dit wel degelijk als axioma kunnen toevoegen. Ik heb er te weinig verstand van om hierover een zinnige uitspraak te doen. Kan iemand anders er licht over laten schijnen?